Erfenis en schulden: wat moet je weten als erfgenaam?

Schulden, niemand zit erop te wachten. Toch komt het regelmatig voor dat iemand overlijdt van wie er nog leningen, belastingachterstanden of andere openstaande schulden zijn. Maar wat betekent dat eigenlijk voor de erfgenamen? Ben je verplicht om die schulden over te nemen? En wat als je helemaal niet wist dat er financiële problemen waren?

Veel mensen denken bij een erfenis vooral aan spaargeld, een woning of persoonlijke bezittingen. In de praktijk bestaat een nalatenschap echter uit álle bezittingen én schulden van de overledene. Daarom is het belangrijk om niet overhaast een beslissing te nemen wanneer je erfgenaam bent. In dit artikel leggen we uitgebreid uit welke keuzes je hebt en waar je rekening mee kunt houden bij een erfenis met schulden.

Erfenis en schulden: informatie en tips

Wat gebeurt er met schulden na een overlijden?

Wanneer iemand overlijdt, gaan niet alleen de bezittingen over op de erfgenamen, maar ook de schulden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan:

• een hypotheek;

• persoonlijke leningen;

• creditcardschulden;

• belastingschulden;

• openstaande rekeningen;

• studieschulden;

• zakelijke schulden.

Let op: een studieschuld bij DUO is hierop een uitzondering, deze wordt bij overlijden automatisch volledig kwijtgescholden en gaat niet over op de erfgenamen.

Samen vormen deze bezittingen en schulden de nalatenschap. Als erfgenaam heb je vervolgens drie keuzes:

1. de erfenis zuiver aanvaarden;

2. de erfenis beneficiair aanvaarden;

3. de erfenis verwerpen.

Volgens de Rijksoverheid is het verstandig om eerst goed te onderzoeken of er schulden zijn voordat je een keuze maakt. Bij een verkeerde beslissing kun je namelijk financieel aansprakelijk worden.

Zuiver aanvaarden: let goed op de risico’s

Wanneer je een erfenis zuiver aanvaardt, neem je zowel de bezittingen als de schulden volledig over. Dat betekent dat je in sommige gevallen ook met je eigen vermogen aansprakelijk kunt worden gesteld voor schulden die groter blijken te zijn dan de waarde van de nalatenschap. Veel mensen realiseren zich niet dat je een erfenis soms ook onbewust zuiver kunt aanvaarden. Dit gebeurt wanneer je je gedraagt als erfgenaam. Bijvoorbeeld door:

• spullen van de overledene te verkopen of weg te geven;

• geld van diens bankrekening op te nemen voor eigen gebruik;

• waardevolle bezittingen mee naar huis te nemen.

Sinds 2016 zijn de regels iets soepeler geworden. Het betalen van een openstaande, reguliere rekening van de overledene (zoals de huur of energierekening) vanuit de nalatenschap, wordt tegenwoordig vaak gezien als een normale beheerstaak en niet direct als zuivere aanvaarding. Toch blijft voorzichtigheid belangrijk, want in de praktijk is de grens tussen de erfenis 'beheren' en de erfenis 'accepteren' flinterdun.

Erfenis verwerpen: afstand doen van de nalatenschap

Wil je geen risico lopen of weet je zeker dat de schulden hoger zijn dan het vermogen? Dan kun je ervoor kiezen om de erfenis te verwerpen. Wanneer je een erfenis verwerpt:

• ontvang je niets uit de nalatenschap;

• ben je niet aansprakelijk voor schulden;

• word je juridisch gezien nooit erfgenaam geweest.

Dit gebeurt via een verklaring bij de rechtbank in het arrondissement waar de overledene woonde.

Let op: jouw kinderen kunnen erfgenaam worden

Veel mensen weten niet dat bij verwerping het erfdeel vaak automatisch doorschuift naar de volgende generatie (plaatsvervulling). Dat betekent dat jouw kinderen vervolgens erfgenaam kunnen worden. Zijn je kinderen minderjarig? Dan moet er toestemming worden gevraagd aan de kantonrechter om ook namens hen de erfenis te verwerpen. De rechter geeft deze toestemming doorgaans alleen als overduidelijk is dat de erfenis negatief is.

Beneficiair aanvaarden: een veilige keuze bij twijfel

Twijfel je over de financiële situatie van de overledene? Dan is beneficiair aanvaarden de verstandigste optie. Beneficiair aanvaarden betekent dat je de erfenis accepteert onder voorbehoud. Je bent dan in principe niet privé aansprakelijk voor schulden van de overledene. De nalatenschap wordt eerst officieel afgewikkeld volgens wettelijke regels. Hierbij wordt gekeken:

• hoeveel bezittingen er zijn;

• hoeveel schulden er openstaan;

• of er uiteindelijk een positief saldo overblijft.

Blijkt dat de schulden hoger zijn dan het vermogen? Dan hoef je het verschil niet zelf te betalen (tenzij je je als vereffenaar niet aan de wettelijke regels houdt).

Waarom kiezen steeds meer mensen voor beneficiair aanvaarden?

Notarissen zien de afgelopen jaren een duidelijke stijging in beneficiaire aanvaardingen. Dat komt onder andere doordat financiële situaties ingewikkelder zijn geworden en mensen vaker onzeker zijn over verborgen schulden. Ook online leningen, private lease contracten en betalingsachterstanden maken het lastiger om direct een goed beeld van de nalatenschap te krijgen.

Verborgen schulden: wat als je nergens van wist?

Het komt regelmatig voor dat erfgenamen pas later ontdekken dat er schulden zijn. Bijvoorbeeld omdat er nog:

• een belastingschuld openstaat;

• een zakelijke schuld blijkt te zijn;

• onbekende leningen bestaan;

• sprake is van fraude of borgstellingen.

Wet BETS: extra bescherming voor erfgenamen

Om erfgenamen beter te beschermen, trad in 2016 de Wet bescherming erfgenamen tegen schulden in werking (de Wet BETS). Dankzij deze wet kan een erfgenaam soms alsnog beneficiair aanvaarden wanneer later onverwachte schulden opduiken, ondanks dat de erfenis eerder al zuiver was aanvaard. Daarvoor gelden wel zeer strenge voorwaarden:

• je mocht redelijkerwijs niet weten van het bestaan van de schuld;
• je moet binnen 3 maanden na het ontdekken van de schuld een verzoek indienen bij de kantonrechter om alsnog beneficiair te mogen aanvaarden;
• de kantonrechter moet dit verzoek daadwerkelijk goedkeuren.

Hoe kom je erachter of iemand schulden had?

Dat blijkt in de praktijk vaak lastiger dan gedacht. Toch zijn er een aantal signalen en mogelijkheden om onderzoek te doen:

• Controleer belangrijke documenten: bekijk bijvoorbeeld bankafschriften, belastingaangiften, administratie, hypotheekpapieren, verzekeringen, aanmaningen en incassobrieven.
• Vraag informatie op bij instanties: soms kunnen banken, verzekeraars of de Belastingdienst informatie verstrekken aan erfgenamen, mits je kunt aantonen dat je erfgenaam bent (bijvoorbeeld met een Verklaring van Erfrecht).
• Controleer het Centraal Testamentenregister: hier kun je nagaan of er een testament bestaat en bij welke notaris dit is opgesteld.

Wie betaalt de uitvaartkosten?

Een veelgestelde vraag is of je automatisch aansprakelijk wordt voor schulden wanneer je de uitvaart regelt of betaalt. Dat is niet het geval. De wet beschouwt het regelen of betalen van de uitvaart niet als een daad van zuivere aanvaarding. Wel geldt de regel dat degene die de opdracht geeft aan de uitvaartondernemer (degene die de overeenkomst ondertekent) persoonlijk verantwoordelijk wordt voor de betaling van de factuur. Wanneer er onvoldoende geld in de nalatenschap zit, zal de uitvaartondernemer deze kosten verhalen op de opdrachtgever. Daarom is het verstandig om vooraf duidelijke afspraken te maken binnen de familie.

Minderjarigen zijn extra beschermd

De wet beschermt minderjarige erfgenamen extra goed. Een minderjarige kan een erfenis namelijk nooit zomaar zuiver aanvaarden. Wanneer een minderjarige erfgenaam is, geldt het volgende proces:

• de ouders of verzorgers (wettelijk vertegenwoordigers) hebben 3 maanden de tijd om een formele verklaring van beneficiaire aanvaarding af te leggen;
• doen zij binnen deze termijn niets? Dan wordt de erfenis na die 3 maanden van rechtswege (automatisch) beneficiair aanvaard;
• is er sprake van een zwaar negatieve erfenis en willen de ouders verwerpen namens het kind, dan is hier altijd toestemming van de kantonrechter voor nodig.

Hiermee wil de wet voorkomen dat kinderen later onverwacht met (torenhoge) schulden worden geconfronteerd.

Wat gebeurt er als niemand de erfenis wil?

Wanneer álle erfgenamen (en de daaropvolgende generaties via plaatsvervulling) een erfenis verwerpen, vervalt de nalatenschap uiteindelijk aan de Staat der Nederlanden. Het Rijksvastgoedbedrijf zal dan namens de overheid de verdere afwikkeling verzorgen. Dit gebeurt vooral bij nalatenschappen met grote schulden en weinig of geen bezittingen.

Praktische tips voor erfgenamen

• Neem geen overhaaste beslissing. Je hoeft niet direct te kiezen. Gebruik de tijd om eerst onderzoek te doen.
• Wees voorzichtig met bezittingen. Neem niet zomaar spullen mee om te houden of te verkopen voordat duidelijk is welke keuze je maakt.
• Schakel hulp in bij twijfel. Een notaris of erfrechtspecialist kan helpen bij ingewikkelde situaties, bijvoorbeeld bij samengestelde gezinnen, buitenlandse bezittingen, ondernemingen, grote schulden of conflicten tussen erfgenamen.

De belangrijkste tip blijft: onderzoek eerst de financiële situatie voordat je een erfenis accepteert. Zeker wanneer er twijfels bestaan over schulden of de administratie is voorzichtigheid belangrijk.

Bronnen: Rijksoverheid, Erven-online, de Rechtspraak