Día de los Muertos: alles over de bijzondere Mexicaanse Dag van de Doden

Ieder jaar veranderen delen van Mexico eind oktober en begin november in een kleurrijk geheel van bloemen, kaarsen, muziek en bijzondere versieringen. Families komen samen, begraafplaatsen worden prachtig aangekleed en in veel huizen krijgen overleden dierbaren een speciale plek. Het is Día de los Muertos, oftewel de Dag van de Doden. Een eeuwenoude Mexicaanse traditie waarin het herdenken van overleden dierbaren centraal staat. Maar wat wordt er precies gevierd, waar komt deze traditie vandaan en wat betekenen al die bijzondere rituelen? In dit artikel lees je hier meer over.

Alles over Día de los Muertos in Mexico

Wat is Día de los Muertos?

Día de los Muertos betekent letterlijk 'Dag van de Doden' en is een van de bekendste tradities van Mexico. De belangrijkste dagen zijn 1 en 2 november, al beginnen de voorbereidingen in veel gemeenschappen al eerder. Tijdens deze dagen staan Mexicanen stil bij hun overleden familieleden, vrienden en andere dierbaren. Volgens een traditionele overtuiging keren de zielen van overledenen tijdelijk terug naar de wereld van de levenden om hun familie te bezoeken. Om hen te verwelkomen, worden huizen en graven versierd met bloemen, kaarsen en persoonlijke voorwerpen. Ook worden er speciale maaltijden bereid en komen families samen om herinneringen op te halen. Wat Día de los Muertos bijzonder maakt, is de manier waarop de dood wordt benaderd. Naast verdriet en gemis is er ruimte voor dankbaarheid, verbondenheid en het herinneren van mooie momenten. De gedachte hierachter is dat overleden dierbaren een belangrijke plek blijven innemen binnen de familie, ook wanneer ze er niet meer zijn.

Een eeuwenoude traditie met een bijzondere geschiedenis

De oorsprong van Día de los Muertos gaat terug tot de tijd voordat de Spanjaarden in de zestiende eeuw naar Mexico kwamen. Verschillende inheemse volkeren, waaronder de Mexica (Azteken), kenden rituelen waarbij overleden voorouders werden geëerd. Binnen deze culturen werd de dood niet uitsluitend gezien als het einde van het bestaan, maar ook als onderdeel van een grotere levenscyclus. De relatie tussen de levenden en hun voorouders speelde daarbij een belangrijke rol. Toen de Spaanse kolonisten het katholicisme introduceerden, vermengden inheemse gebruiken zich geleidelijk met christelijke tradities, waaronder Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november. Uit deze verschillende invloeden ontwikkelde zich de viering zoals we die tegenwoordig kennen. Día de los Muertos is daarmee niet één onveranderde traditie uit het verre verleden, maar een bijzonder samenspel van culturen, overtuigingen en gebruiken. In 2008 werd de inheemse viering van Día de los Muertos opgenomen op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van UNESCO, nadat deze in 2003 al was erkend.

Waarom wordt Día de los Muertos op 1 en 2 november gevierd?

Hoewel de naam doet vermoeden dat het om één dag gaat, beslaat Día de los Muertos meerdere dagen. De precieze gebruiken en data verschillen per regio en gemeenschap. In veel tradities staat 1 november in het teken van overleden kinderen. Zij worden ook wel angelitos, kleine engeltjes, genoemd. Families kunnen bijvoorbeeld speelgoed, snoepgoed en andere persoonlijke voorwerpen op een herdenkingsaltaar plaatsen.

Op 2 november worden vooral overleden volwassenen herdacht. Families bezoeken begraafplaatsen, verzorgen graven en brengen tijd door met het ophalen van herinneringen. In sommige Mexicaanse gemeenschappen begint de herdenkingsperiode al op 28 oktober. Daar worden ook afzonderlijke dagen gewijd aan mensen die op een bepaalde manier zijn overleden. De gedachte dat overleden dierbaren tijdens deze periode terugkeren, vormt voor veel families de basis van de rituelen.

De ofrenda: een bijzondere plek vol herinneringen

Een van de belangrijkste onderdelen van Día de los Muertos is de ofrenda. Dit is een herdenkingsaltaar dat wordt ingericht ter ere van overleden dierbaren. Zo'n altaar kan eenvoudig zijn, met een foto en enkele kaarsen, maar ook uitgebreid worden versierd met bloemen, eten, drinken en verschillende symbolische voorwerpen. Wat er precies op een ofrenda staat, verschilt per familie. Toch komen bepaalde elementen regelmatig terug:

• Foto's van overleden dierbaren: om duidelijk te maken voor wie het altaar is ingericht.

• Kaarsen: hun licht symboliseert de weg die de zielen naar huis kunnen volgen.

• Bloemen: vooral de oranje cempasúchil, die met haar kleur en geur de zielen zou begeleiden.

• Eten en drinken: de favoriete gerechten en drankjes van de overledene, als teken van gastvrijheid en verbondenheid.

• Water: volgens de traditie om de dorst van de terugkerende zielen te lessen.

• Wierook en copal: geurige rook die een reinigende en spirituele betekenis heeft.

• Persoonlijke bezittingen: bijvoorbeeld een hoed, een boek of speelgoed dat bij de overledene hoorde.

De ofrenda is dus veel meer dan een verzameling decoraties. Ieder voorwerp vertelt iets over degene die wordt herdacht. Juist de persoonlijke details maken deze traditie bijzonder. Denk aan een kop koffie voor iemand die daar iedere ochtend van genoot, of een favoriet gerecht dat jarenlang bij familiebijeenkomsten op tafel stond.

De betekenis van de oranje bloemen

Wie foto's van Día de los Muertos bekijkt, ziet vrijwel altijd grote hoeveelheden oranje en gele bloemen. Dit zijn cempasúchil, bloemen die verwant zijn aan de tagetes die wij in Nederland kennen. De bloemen hebben een belangrijke symbolische betekenis. Volgens de traditie zorgen hun opvallende kleur en sterke geur ervoor dat de zielen van overleden dierbaren de weg naar hun familie kunnen vinden. Daarom worden ze niet alleen op altaren en graven gelegd, maar soms ook als een pad van bloemblaadjes uitgestrooid. De bloemen zijn inmiddels een van de bekendste symbolen van Día de los Muertos. Hun aanwezigheid geeft de herdenkingsplekken een bijzondere uitstraling.

Waarom staan er schedels en skeletten tussen de versieringen?

Naast bloemen zijn ook schedels en skeletten onlosmakelijk verbonden met Día de los Muertos. Je komt ze tegen als kleine beeldjes, schilderingen, gezichtsschmink en zelfs als snoepgoed. Een bekend voorbeeld zijn de calaveritas de azúcar, kleurrijk versierde schedeltjes van suiker. Sommige dragen een naam op hun voorhoofd en worden gebruikt als decoratie of geschenk. De afbeeldingen van schedels hebben niet als doel om mensen bang te maken. Ze staan juist symbool voor de vergankelijkheid van het leven. Iedereen krijgt uiteindelijk met de dood te maken, ongeacht leeftijd, afkomst of maatschappelijke positie. Ook humor speelt van oudsher een rol in de Mexicaanse beeldcultuur rondom de dood. Skeletten worden regelmatig afgebeeld terwijl ze heel gewone menselijke dingen doen, zoals eten, dansen of een muziekinstrument bespelen. Op die manier wordt de dood niet ontkend, maar krijgt hij een herkenbare plek binnen het dagelijks leven.

La Catrina: de elegante dame met het skeletgezicht

Een van de bekendste figuren van Día de los Muertos is La Catrina. Ze wordt meestal afgebeeld als een elegante vrouw met een skeletgezicht, een indrukwekkende hoed en sierlijke kleding. De oorsprong van La Catrina ligt bij de Mexicaanse kunstenaar José Guadalupe Posada. Aan het begin van de twintigste eeuw maakte hij een afbeelding van een vrouwelijke schedel met een grote, modieuze hoed. Met zijn werk leverde Posada kritiek op maatschappelijke verschillen en op mensen die zich graag voordeden als leden van de Europese elite. De onderliggende boodschap was eenvoudig: uiteindelijk maakt de dood geen onderscheid tussen arm en rijk.

Later werd de figuur verder bekend door de Mexicaanse kunstenaar Diego Rivera, die haar in 1947 verwerkte in een beroemde muurschildering. Tegenwoordig is La Catrina uitgegroeid tot een herkenbaar symbool van Día de los Muertos. Tijdens optochten en culturele evenementen zie je haar terug in kostuums, kunstwerken en gezichtsschilderingen.

Pan de muerto: brood met een bijzondere betekenis

Ook eten speelt een belangrijke rol tijdens Día de los Muertos. Een van de bekendste lekkernijen is pan de muerto, letterlijk vertaald als 'brood van de doden'. Dit is een traditioneel zoet brood dat vaak rond van vorm is en wordt versierd met reepjes deeg die op botten lijken. Het brood wordt meestal bestrooid met suiker, al bestaan er verschillende regionale varianten. De ronde vorm wordt vaak in verband gebracht met de kringloop van leven en dood. De deegversieringen verwijzen naar menselijke botten. Pan de muerto wordt op herdenkingsaltaren geplaatst, maar ook gewoon gegeten door families die tijdens deze dagen samenkomen. Daarnaast worden vaak traditionele Mexicaanse gerechten bereid, zoals tamales, mole en verschillende zoete lekkernijen. Het eten heeft een belangrijke sociale betekenis. Samen koken en eten brengt families bij elkaar en biedt ruimte om herinneringen aan overleden dierbaren te delen.

Herdenken op de begraafplaats

Tijdens Día de los Muertos bezoeken veel families de graven van hun overleden dierbaren. Begraafplaatsen worden schoongemaakt en versierd met bloemen, kaarsen en andere persoonlijke decoraties. In sommige gemeenschappen blijven families lange tijd bij de graven. Ze brengen eten mee, vertellen verhalen, bidden of luisteren naar muziek. Een bekend voorbeeld is de streek rond het Pátzcuaromeer in de Mexicaanse deelstaat Michoacán. Vooral de herdenkingsrituelen op het eiland Janitzio trekken veel aandacht. Hier spelen kaarslicht, bloemen en nachtelijke bijeenkomsten een belangrijke rol. De sfeer verschilt per plaats en familie. Sommige bijeenkomsten zijn ingetogen en spiritueel, terwijl andere een meer gezamenlijk en levendig karakter hebben.

Niet overal in Mexico wordt Día de los Muertos hetzelfde gevierd

Hoewel Día de los Muertos wereldwijd bekendstaat om de oranje bloemen, schedels en kleurrijke altaren, kent Mexico veel verschillende regionale tradities. In de regio Huasteca, die zich over meerdere Mexicaanse deelstaten uitstrekt, wordt bijvoorbeeld Xantolo gevierd. Daarbij spelen muziek, dans, speciale altaren en gemeenschappelijke rituelen een belangrijke rol. In andere gebieden ligt de nadruk juist op gebeden, nachtelijke herdenkingen of het gezamenlijk bereiden van traditionele gerechten. Ook de betekenis van bepaalde voorwerpen en de dagen waarop overledenen worden herdacht, kunnen verschillen. Er bestaat dus niet één vaste manier waarop Día de los Muertos wordt gevierd. De traditie krijgt haar betekenis juist door de persoonlijke en regionale gebruiken die van generatie op generatie worden doorgegeven.

Is Día de los Muertos hetzelfde als Halloween?

Omdat Día de los Muertos rond dezelfde periode als Halloween plaatsvindt en ook schedels en skeletten een belangrijke rol spelen, worden de twee vieringen regelmatig met elkaar verward. Toch zijn het verschillende tradities. Halloween wordt op 31 oktober gevierd en heeft historische wortels in onder andere Keltische en christelijke gebruiken. Tegenwoordig draait Halloween op veel plaatsen vooral om verkleden, griezelige versieringen en activiteiten zoals langs de deuren gaan voor snoep. Día de los Muertos heeft daarentegen het herdenken en eren van overleden dierbaren als belangrijkste doel. De schedels en skeletten hebben daarbij vooral een symbolische betekenis. Ze herinneren aan de dood als onderdeel van het leven en aan de verbondenheid tussen verschillende generaties. Hoewel beide tradities tegenwoordig soms elementen van elkaar overnemen, hebben ze dus een andere culturele achtergrond en betekenis.

Día de los Muertos in de moderne wereld

De afgelopen jaren is Día de los Muertos steeds bekender geworden buiten Mexico. Films, tentoonstellingen en culturele evenementen hebben daar een belangrijke rol in gespeeld. Een bekend voorbeeld is de animatiefilm Coco van Disney en Pixar uit 2017. In deze film staat een Mexicaanse familie centraal en spelen herinneringen, muziek en de band tussen generaties een belangrijke rol. De film heeft veel mensen kennis laten maken met de symboliek van Día de los Muertos. Ook de grote optochten in Mexico-Stad trekken tegenwoordig internationale aandacht. Opvallend genoeg is de bekende Día de Muertos-parade daar een relatief nieuwe traditie. De eerste grote parade vond plaats in 2016, mede geïnspireerd door de James Bond-film Spectre uit 2015. Hoewel dergelijke evenementen voor indrukwekkende beelden zorgen, blijft voor veel families de oorspronkelijke betekenis van de herdenkingsdagen het belangrijkst: tijd maken voor degenen die er niet meer zijn.